Vrijwel niemand denkt aan zijn lymfestelsel. Totdat het niet meer goed werkt.

We weten dat het hart bloed door het lichaam pompt en dat onze organen zonder zuurstof niet kunnen functioneren. Veel minder mensen weten dat de bloedsomloop niet alleen werkt. Iedere seconde werkt een tweede systeem geruisloos met het hart samen: het lymfestelsel.

Zonder dit netwerk zouden vocht, eiwitten en afvalstoffen zich ophopen tussen de lichaamscellen. Ook de afweer zou minder goed functioneren en wondgenezing zou ernstig worden verstoord.

Wat is lymfe?

Op warme dagen zeggen veel mensen: “Ik houd vocht vast.”

Dat is begrijpelijk, maar die zin vertelt maar een klein deel van het verhaal. Lymfe is namelijk niet hetzelfde als water of simpelweg “vocht”. Het is een lichaamsvloeistof met een belangrijke functie.

Naast water bevat lymfe onder andere eiwitten, afweercellen, vetten, afvalstoffen en verschillende signaalstoffen die voortdurend door het lichaam worden vervoerd.

Lymfe wordt niet in één afzonderlijk orgaan gemaakt, zoals bloedcellen in het beenmerg. Lymfe ontstaat voortdurend, overal in het lichaam, als onderdeel van een proces waarbij de bloedsomloop en het lymfestelsel nauw met elkaar samenwerken.

Waar begint de reis van lymfe?

Iedere hartslag pompt bloed door een netwerk van slagaders dat zich uiteindelijk vertakt tot miljoenen microscopisch kleine haarvaten. Juist in deze haarvaten vindt een van de belangrijkste processen van het lichaam plaats.

Tussen de bloedvaten en iedere lichaamscel bevindt zich een dunne laag weefselvloeistof. Hier worden voortdurend zuurstof, voedingsstoffen en signaalstoffen afgegeven en afvalstoffen opgenomen. Vrijwel iedere lichaamscel is afhankelijk van deze continue uitwisseling.

Wanneer een deel van deze weefselvloeistof wordt opgenomen door de kleinste lymfevaatjes, spreken we van lymfe.

Wat is de functie van lymfe?

Het lymfestelsel helpt het lichaam om de hoeveelheid weefselvloeistof in balans te houden. Overtollige weefselvloeistof wordt opgenomen door de kleinste lymfevaatjes en uiteindelijk teruggevoerd naar de bloedbaan.

Daarnaast vervoert lymfe grotere moleculen, zoals eiwitten, die niet eenvoudig rechtstreeks via de haarvaten kunnen terugkeren. Dit is belangrijk, omdat achterblijvende eiwitten extra vocht kunnen aantrekken en zo kunnen bijdragen aan zwelling.

Naast het behoud van de vochtbalans speelt het lymfestelsel een belangrijke rol bij de afweer. Lymfe passeert onderweg meerdere lymfeklieren, waar ziekteverwekkers, beschadigde cellen en andere lichaamsvreemde deeltjes worden herkend en waar nodig door het immuunsysteem worden opgeruimd.

Ook vervult het lymfestelsel een functie bij het transport van voedingsvetten vanuit de dunne darm naar de bloedbaan. Daarmee is het lymfestelsel niet alleen belangrijk voor de vochthuishouding, maar ook voor afweer, herstel en stofwisseling.

Hoe stroomt lymfe door het lichaam?

De kleinste lymfevaatjes hebben geen spierlaag. Zij nemen weefselvloeistof op zodra de druk in het weefsel toeneemt. Vanaf dat moment spreken we van lymfe.

Pas in de grotere lymfevaten bevinden zich kleine gladde spiercellen in de vaatwand. Deze vaten bestaan uit opeenvolgende segmenten met kleppen die ervoor zorgen dat de lymfe slechts één richting op kan stromen.

De gladde spiercellen trekken ritmisch samen en duwen de lymfe stap voor stap naar het volgende segment. De kracht van deze samentrekkingen is beperkt. Daarom wordt de lymfestroom ook ondersteund door beweging van het lichaam, zoals wandelen, het aanspannen van de kuitspieren en de drukveranderingen die ontstaan tijdens het ademhalen.

In tegenstelling tot de bloedsomloop heeft het lymfestelsel geen centrale pomp, zoals het hart. Het transport van lymfe is daarom afhankelijk van het samenspel tussen de ritmische samentrekkingen van de grotere lymfevaten en de bewegingen van het lichaam.

Wat doen lymfeklieren?

Tijdens deze reis passeert de lymfe honderden lymfeklieren. Deze functioneren als controleposten van het afweersysteem.

In de lymfeklieren controleren gespecialiseerde afweercellen de lymfe op bacteriën, virussen, beschadigde lichaamscellen en andere lichaamsvreemde stoffen. Wanneer dat nodig is, zetten zij een afweerreactie in gang voordat de lymfe terugkeert naar de bloedbaan.

Wanneer ontstaat oedeem?

Onder normale omstandigheden houdt het lichaam de hoeveelheid weefselvloeistof nauwkeurig in balans. De bloedvaten voeren vocht aan en het lymfestelsel zorgt ervoor dat overtollige weefselvloeistof weer wordt afgevoerd.

Oedeem ontstaat wanneer deze balans verstoord raakt. Dat gebeurt wanneer er meer weefselvloeistof wordt gevormd dan het lymfestelsel kan afvoeren, wanneer de afvoer van lymfe verminderd is of wanneer beide processen tegelijkertijd optreden.

Dit kan verschillende oorzaken hebben. Na een operatie of ongeval maakt het lichaam bijvoorbeeld tijdelijk meer weefselvloeistof aan als onderdeel van het herstelproces. Ook na een behandeling voor kanker, waarbij lymfeklieren zijn verwijderd of bestraald, kan de afvoer van lymfe verminderen.

Bij chronische aandoeningen, zoals veneuze insufficiëntie, werkt de terugstroom van bloed minder goed. Daardoor wordt meer vocht uit de haarvaten naar het weefsel gedrukt. Ook aangeboren afwijkingen van het lymfestelsel kunnen ervoor zorgen dat de afvoercapaciteit beperkt is.

Wanneer het lymfestelsel deze extra belasting niet meer kan opvangen, blijft weefselvloeistof achter tussen de lichaamscellen en ontstaat een zichtbare of voelbare zwelling: oedeem.

Waarom is langdurig oedeem een probleem?

Een tijdelijke zwelling na bijvoorbeeld een verstuiking of operatie is een normale reactie van het lichaam en neemt meestal vanzelf weer af. Anders wordt het wanneer oedeem langere tijd aanwezig blijft.

Wanneer weefselvloeistof zich ophoopt tussen de lichaamscellen, neemt de druk in het weefsel toe. Hierdoor verloopt de uitwisseling van zuurstof, voedingsstoffen en afvalstoffen minder efficiënt. Ook blijven eiwitten achter in het weefsel, waardoor extra vocht wordt aangetrokken en de belasting van het lymfestelsel verder toeneemt.

Na verloop van tijd kan het bindweefsel veranderen. De huid en het onderliggende weefsel kunnen steviger aanvoelen, minder soepel worden en de kans op huidproblemen of infecties neemt toe. Hoe langer oedeem aanwezig blijft, hoe moeilijker het lichaam deze veranderingen zelfstandig kan herstellen.

Daarom is het belangrijk om aanhoudende zwelling niet alleen te zien als een ophoping van vocht, maar als een verstoring van een systeem dat normaal gesproken zorgt voor een gezonde balans in het weefsel.

Oedeemtherapie en littekentherapie bij Medicadermis in Den Haag

Als huid- en oedeemtherapeut en eigenaar van Medicadermis in Den Haag behandel ik mensen met verschillende vormen van oedeem, waaronder lymfoedeem, lipolymfoedeem, veneus oedeem en oedeem na een operatie of oncologische behandeling.

Daarnaast behandel ik littekens die de beweeglijkheid van de huid kunnen beperken, klachten kunnen veroorzaken of de afvoer van lymfe kunnen beïnvloeden.

Iedere behandeling begint met een uitgebreid onderzoek naar de oorzaak van de klachten. Op basis daarvan stel ik een persoonlijk behandelplan op. Afhankelijk van de hulpvraag kan de behandeling bestaan uit manuele lymfedrainage, compressietherapie, het aanmeten van therapeutische elastische kousen (TEK), zwachtelen, littekentherapie, oefen- en bewegingsadviezen, huidzorg en begeleiding bij zelfmanagement.

Mijn doel is niet alleen om zwelling te verminderen, maar vooral om de functie van het lymfestelsel zo goed mogelijk te ondersteunen, de conditie van huid en onderliggend weefsel te behouden, klachten te verminderen en verdere veranderingen zoveel mogelijk te voorkomen.

Omdat het aanbod en de informatie online soms overweldigend kan zijn, kan het prettig zijn om samen te kijken wat in jouw situatie passend is. Je bent daarom welkom voor een persoonlijk consult in de praktijk, of wanneer je dat laagdrempeliger vindt, via een video consult.

Op die manier ontstaat er een behandelplan dat niet alleen gericht is op het verminderen van klachten, maar ook op het duurzaam verbeteren van de huidconditie.

Literatuur

1. International Society of Lymphology. The Diagnosis and Treatment of Peripheral Lymphedema: 2023 Consensus Document of the International Society of Lymphology. Lymphology. 2023;56(4):133-151. Bekijk bron
2. Ozdowski L, Gupta V. Physiology, Lymphatic System. StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. NCBI Bookshelf. Bekijk bron
3. Null M, Agarwal M. Anatomy, Lymphatic System. StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. NCBI Bookshelf. Bekijk bron
4. Bujoreanu I, Gupta V. Anatomy, Lymph Nodes. StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. NCBI Bookshelf. Bekijk bron
5. Scallan JP, Zawieja SD, Castorena-Gonzalez JA, Davis MJ. Lymphatic pumping: mechanics, mechanisms and malfunction. The Journal of Physiology. 2016;594(20):5749-5768. Bekijk bron
6. Zawieja DC. Contractile Physiology of Lymphatics. Lymphatic Research and Biology. 2009;7(2):87-96. Bekijk bron
7. Levick JR, Michel CC. Microvascular fluid exchange and the revised Starling principle. Cardiovascular Research. 2010;87(2):198-210. Bekijk bron
8. Woodcock TE, Woodcock TM. Revised Starling equation and the glycocalyx model of transvascular fluid exchange. British Journal of Anaesthesia. 2012;108(3):384-394. Bekijk bron
9. Sleigh BC, Manna B. Lymphedema. StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. NCBI Bookshelf. Bekijk bron
10. International Lymphoedema Framework. Best Practice for the Management of Lymphoedema. International consensus document. London: MEP Ltd; 2006. Bekijk bron